خير و شر - ايران - تهران - فرهنگسراي شفق
| 
| 
 براى دريافتن معناى خير و شر در محاورات عرفى ميتوان از دقت در ويژگيهاى مشترك ميان مصاديق واضح آنها سود جست مثلا سلامتى و علم و امنيت از مصاديق واضح خير و بيمارى و جهل و ناامنى از مصاديق واضح شر بشمار ميرود بدون شك آنچه موجب اين ميشود كه انسان چيزى را براى خودش خير يا شر بداند مطلوبيت و عدم مطلوبيت است يعنى هر چه را موافق خواستههاى فطرى خودش يافت آن را خير و هر چه را مخالف با خواستههاى فطريش يافت آن را شر مينامد به ديگر سخن براى انتزاع مفهوم خير و شر در وهله اول مقايسهاى بين غبت خودش با اشياء انجام ميدهد و هر جا رابطه مثبت وجود داشت آن شىء را خير و هر جا رابطه منفى بود آن شىء را شر بحساب ميآورد .
در وهله دوم ويژگى انسان از يك طرف اضافه و مقايسه حذف ميشود و رابطه بين هر موجودى ذى شعور و صاحب ميل و رغبتى با اشياء ديگر لحاظ ميگردد و بدين ترتيب خير مساوى با مطلوب براى هر موجود ذى شعور و شر مساوى با نامطلوب براى هر موجود ذى شعورى خواهد بود . در اينجا اشكالى پيش ميآيد و آن اين است كه گاهى چيزى براى يك نوع از موجودات ذى شعور مطلوب و براى نوع ديگرى نامطلوب است چنين چيزى را بايد خير بدانيم يا شر . ولى اين اشكال جواب سادهاى دارد و آن اين است كه شىء مفروض براى اولى خير و براى دومى شر است اين تعدد حيثيت در مورد دو فرد از يك نوع و حتى در مورد دو قوه از يك فرد نيز صادق است مثلا ممكن است غذائى براى يك فرد مطلوب و براى ديگرى نامطلوب باشد يا نسبت به يكى از قواى بدن خير و نسبت به ديگرى شر باشد در وهله سوم ويژگى شعور هم از طرف اضافه و مقايسه حذف ميشود و مثلا سر سبزى و خرمى و باردارى خير درخت و پژمردگى و خشكيدگى و بيبارى شر آن محسوب ميشود در اين جا است كه بعضى گمان كردهاند كه چنين تعميمى در مفهوم خير و شر برخاسته از نوعى انسان انگارى طبيعت انتروپومورفيزم است و بعضى ديگر پنداشتهاند كه ملاك آن نفع و ضرر اشياء براى انسان است يعنى ميوهدارى درخت در واقع براى انسان خير است نه براى درخت ولى از نظر ما اين تعميم نكته ديگرى دارد كه به آن اشاره خواهد شد . استعمال خير و شر در محاورات عرفى منحصر به ذوات و اعيان نميشود بلكه در مورد افعال هم جريان مييابد و بعضى از كارها خير و بعضى ديگر شر تلقى ميگردد و بدين ترتيب مفهوم خير و شر و خوب و بد در زمينه اخلاق و ارزشها مطرح ميشود و در اين جا است كه معركه آرائى بين فلاسفه اخلاق در تبيين مفاهيم ارزشى و تعيين ملاك خير و شر اخلاقى بر پا ميگردد و ما در درس بيستم در حد گنجايش اين كتاب در اين باره بحث كردهايم و تفصيل مطلب را بايد از فلسفه اخلاق جستجو كرد. |
